غفلت از شکر حقیقی انسان را دچار نوسان میان طغیان و تضرع می کند

به گزارش ایکنا از خراسان رضوی، محمدعلی انصاری، مفسر قرآن کریم و مؤلف تفسیر مشکاة در شرح آیه 51 سوره فصلت «وَإِذَا أَنْعَمْنَا عَلَی الْإِنْسَانِ أَعْرَضَ وَنَأَیٰ بجَانِبهِ وَإِذَا مَسَّهُ الشَّرُّ فَذُو دُعَاءٍ عَرِیضٍ»، با اشاره به ابعاد انسان شناختی قرآن، نعمت های الهی را شمشیری دو لبه خواند و اظهار کرد: آنچه آدمی را به مقام قرب الهی می رساند یا موجب دوری و فاصله وی از درگاه احدیت می شود نحوه مواجهه او با داده های پروردگار است. وی سرمایه های اساسی انسان در دنیا را در چهار محور مال و منال، قدرت، دانش و جمال برشمرد و ادامه داد: ثروت پاکیزه اگر در دست انسان صالح قرار گیرد مصداق کلام نبوی «نِعْمَ الْمَالُ الصَّالِحُ لِلرَّجُلِ الصَّالِحِ» و «نِعْمَ الْعَوْنُ عَلَی التَّقْوَی الْغِنَی» بوده و مسیر عاقبت به خیری را هموار می سازد، اما همین سرمایه مادی در صورت غفلت انسان را به طغیان و بیراهه می کشد، به گونه ای که قرآن هشدار می دهد: «وَالَّذینَ یَکْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلَا یُنْفِقُونَهَا فِی سَبیلِ اللَّهِ فَبَشِّرْهُمْ بعَذَابٍ أَلِیمٍ(توبه، 34)». این مفسر قرآن کریم درباره قدرت و حاکمیت تصریح کرد: قدرت چنانچه در مسیر دادگری و احقاق حقوق مظلومان به کار گرفته شود مصداق «السُّلْطَانُ الْعَادلُ ظِلِّ اللَّهِ فِی الْأَرْضِ یَأْوِی إِلَیْهِ کُلُّ مَظْلُومٍ» و سایه رحمت پروردگار است، اما با خروج از مرز عدالت جلوه ای از سرکشی فرعون و قارون می شود، دانش و علم نیز می تواند رفعت بخش و مایه ارتقای درجات انسانی باشد «یَرْفَعِ اللَّهُ الَّذینَ آمَنُوا مِنکُمْ وَالَّذینَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجَاتٍ(مجادله، 11)» و یا در صورت انحراف آدمی را تنزل دهد. انصاری ریشه اعراض انسان در هنگام برخورداری از نعمت ها را غفلت جاهلانه از حقیقت و چرایی آفرینش دانست و بیان کرد: ابلیس سوگند یاد کرد که از چهار سو انسان را محاصره کند تا او را از مقام شکرگزاری بازدارد؛ بنابراین براساس آیه «وَلَا تَجِدُ أَکْثَرَهُمْ شَاکِرِینَ(اعراف، 17)»، شکر حقیقی امری فراتر از الفاظ ظاهری و دارای سه ضلع بنیادین است. مؤلف تفسیر مشکاة اظهار کرد : نخست معرفت نعمت با قلب، یعنی شناخت دقیق ماهیت داده های الهی، چنان که در روایت است وقتی از امام صادق(ع) درباره طعم آب پرسیده شد، فرمود: «طَعْمُ الْمَاءِ طَعْمُ الْحَیَاةِ» و این معرفت با تدبر در آیه «وَجَعَلْنَا مِنَ الْمَاءِ کُلَّ شَیْءٍ حَیٍّ(انبیاء، 30)» شکل می گیرد. ضلع دوم اقرار به صاحب نعمت و طراح حقیقی آن است که قرآن یادآوری می کند اگر چشمه ها و سفره های آب فروکش کند هیچ کس جز او قادر به بازگرداندن آن نیست؛ «قُلْ أَرَأَیْتُمْ إِنْ أَصْبَحَ مَاؤُکُمْ غَوْرًا فَمَن یَأْتِیکُم بمَاءٍ مَّعِینٍ(ملک، 30)» و ضلع سوم نیز کاربرد درست نعمت و مصرف آن همسو با هدف خلقت است. وی با اشاره به نوسان روحی انسان در مواجهه با رنج ها تصریح کرد: در فراز «وَإِذَا مَسَّهُ الشَّرُّ فَذُو دُعَاءٍ عَرِیضٍ(فصلت، 51)»، به این حقیقت پرداخته شده که با از دست رفتن نعمت و بروز شداید، غفلت زایل می شود و انسان با تضرعی گسترده به درگاه مبدأ هستی بازمی گردد، اما این توجه نباید صرفاً یک حرکت سینوسی و مقطعی باشد، بلکه باید با پیوند دائمی ذکر و شکر مانع کفران نعمت شد. صاحب تفسیر مشکاة با استناد به آیه 52 سوره فصلت «قُلْ أَرَأَیْتُمْ إِنْ کَانَ مِنْ عِنْد اللَّهِ ثُمَّ کَفَرْتُمْ بهِ مَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ هُوَ فِی شِقَاقٍ بَعِیدٍ»، روش استدلال قرآن را الگویی دقیق در مواجهه با منکران مطلق توصیف کرد و گفت: قرآن به پیامبر می آموزد با کسانی که هیچ بنیان مشترکی برای پذیرش حق ندارند با زبان عقلانیت و احتمال سخن بگوید. انصاری در تفسیر آیه 53 فصلت «سَنُرِیهِمْ آیَاتِنَا فِی الْآفَاقِ وَفِی أَنْفُسِهِمْ حَتَّیٰ یَتَبَیَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ أَوَلَمْ یَکْفِ برَبّکَ أَنَّهُ عَلَیٰ کُلِّ شَیْءٍ شَهِیدٌ»، این آیه را واجد دو افق معرفتی و تاریخی دانست و تصریح کرد: در دیدگاه معرفتی فعل مضارع «سَنُرِیهِمْ» دلالت بر استمرار ارائه نشانه های پروردگار تا پایان تاریخ دارد. این مفسر قرآن کریم افزود: در بعد آفاقی گسترش کیهان شناسی و دستاوردهای ابزارهایی مانند تلسکوپ جیمز وب پرده از شگفتی های عالم خلقت برداشته و انسان را با نظم و جمال صنع الهی مواجه می سازد، در بعد انفسی نیز مقوله روح قرار دارد که از عالم امر است؛ «قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبّی وَمَا أُوتِیتُم مِّنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِیلًا(اسراء)»، بنابراین ثبات هویت انسانی در گذر دهه ها با وجود دگرگونی مستمر سلول ها و کالبد مادی، گواه روشنی بر تجرد و حقیقت روح است. وی درباره وجه تاریخی این آیه بیان کرد: وعده الهی ناظر بر بسط شریعت نبوی در جهان است، چنان که حضرت محمد(ص) در سال عام المکاتبه به سران قدرت های بزرگ مانند ایران و روم نامه نگاشتند و آن پیام به رغم مقاومت پادشاهان گسترش یافت، امروزه نیز سرعت رشد اسلام و تأسیس هزاران مرکز اسلامی در غرب، شواهدی عینی از تحقق این وعده به شمار می رود که در نهایت با ظهور حضرت مهدی(عج) به اوج کمال می رسد. مؤلف تفسیر مشکاة در پایان با اشاره به فراز «أَوَلَمْ یَکْفِ برَبّکَ أَنَّهُ عَلَیٰ کُلِّ شَیْءٍ شَهِیدٌ» در آیه 53 سوره فصلت گفت: شهید به معنای حاضر و گواه است و اگرچه سالکان از مسیر مشاهده آثار به شناخت موثر می رسند، اما در افق اولیای الهی و توحید ناب رویکرد متفاوتی حاکم است؛ بنابراین خداوند نزد اولیای خاص به ذات خویش شناخته می شود و نیازی به واسطه گری اسباب نیست، همان گونه که امام حسین(ع) در دعای عرفه می گوید: «أَیَکُونُ لِغَیْرِکَ مِنَ الظُّهُورِ مَا لَیْسَ لَکَ حَتَّی یَکُونَ هُوَ الْمُظْهِرَ لَکَ، إِلَهِی تَرَدُّدی فِی الْآثَارِ یُوجِبُ بُعْدَ الْمَزَارِ». انتهای پیام